Zbiory

Charakterystyka Biblioteki


ZBIORY SPECJALNE

 

  • Rękopisy

Zbiory rękopiśmienne Biblioteki Gdańskiej PAN liczą ponad 10 000 jednostek, w tym 380 rękopisów średniowiecznych, pochodzących głównie z gdańskich bibliotek kościelnych i klasztornych, i ok. 2500 z XVI - XVIII wieku. Do najstarszych należą fragmenty tekstu biblijnego z przełomu X/XI wieku oraz dwunastowieczne kodeksy z komentarzem do psalmów, pismami św. Augustyna, tekstami ewangelii i zbiorem ustaw kościelnych Gracjana.
Wśród bezcennych zabytków należy też wymienić fragmenty starofrancuskiego romansu rycerskiego w odpisie z XIII wieku oraz trzy krótkie modlitwy w języku polskim zapisane na okładce rękopisu z 1423 roku.
Bogato reprezentowane są rękopisy dotyczące wyznań religijnych, stąd rozważania Jana Dunsa Szkota, oryginalny rękopis Marcina Lutra, odręczne zapiski Filipa Melanchtona i innych działaczy reformacyjnych oraz dokumenty sporów luterańsko-kalwińskich.
Uwaga należy się bogatym zbiorom rękopisów muzycznych przeważnie z kościołów św. Katarzyny i św. Jana, a są to m.in. kompozycje J. F. Telemanna, A. Vivaldiego czy kapelmistrzów dworu warszawskiego. Ciekawostkę stanowią rękopisy orientalne (arabskie, perskie, tureckie i ormiańskie).
Ze względu na formę wymienić należy piękne, renesansowe rękopisy z kolekcji Jana Bernarda Bonifacio, tabliczki woskowe z zapiskami gdańskiego sądu komturskiego z przełomu XIV/XV wieku oraz rękopis w języku tamilskim (Indie) z XVII wieku, spisany na liściach palmowych.
Wśród nabytków powojennych Biblioteki znajdziemy rękopisy i spuścizny pisarzy marynistów oraz osobistości życia politycznego, kulturalnego i naukowego związanych z Wybrzeżem Gdańskim, ponadto literaturę regionalną (kaszubską), a także materiały do dziejów Pomorza Gdańskiego.


Katalogi

 

  • Inkunabuły

Najcenniejszą część kolekcji druków XV – XVIII wieku stanowią druki piętnastowieczne – inkunabuły. Różnorodność oficyn, z których pochodzą (ponad 170), bogactwo tematyczne (teologia, filozofia, prawo, medycyna i literatura piękna) oraz niezwykłe walory estetyczne (materiał ikonograficzny i oprawy) czynią ten zbiór źródłem wiedzy o najstarszych zabytkach drukarstwa. Zwłaszcza, że wiele druków piętnastowiecznych znajdujących się w Bibliotece to egzemplarze unikatowe, jak np. Breviarum Plocense z weneckiego warsztatu Hammana, wydany w 1498 roku. Biblioteka nasza znajduje się w pierwszej dziesiątce najzasobniejszych w inkunabuły bibliotek w kraju.

 

Katalogi

 

  • Stare Druki

Zbiór druków XVI – XVIII wieku PAN Biblioteki Gdańskiej należy do najbogatszych w Polsce. Narastał w sposób naturalny przez ponad cztery wieki i liczy dziś, ponad 64 tys. tomów. Specyfikę zbiorów stanowią gromadzone przez całe pokolenia kolekcje prywatne, odzwierciedlające szerokie i różnorodne zainteresowania gdańszczan.
Do najcenniejszych zespołów starodruków należy wydzielony z całości zbiór poloników XVI wieku, liczący ponad 3 tys. pozycji. Wśród nich znajdziemy pierwodruki i wznowienia utworów wszystkich tworzących w XVI wieku w Polsce pisarzy, poetów, prozaików, historiografów, polemistów, publicystów, pamiętnikarzy, tłumaczy.
Bezcenny jest zbiór druków muzycznych XVI i XVII wieku z unikatową kolekcją utworów zgromadzonych we Włoszech przez gdańszczanina Jerzego Knophiusa.
Ogromną wartość historyczną mają druki gdańskie, m. in.: komplet dzieł Jana Heweliusza (w tym dwa dzieła ręcznie kolorowane), dzieła Jakuba Breyna, Jakuba Teodora Kleina, Gotfryda Lengnicha, Gabriela Groddecka, unikatowa barwiona historia Gdańska Reinholda Curickego.
Wśród druków rzadkich znajdują się najcenniejsze wydania Biblii, (np. pierwsze wydanie Biblii Wujka, tzw. Biblia Brzeska, Biblia Gdańska), edycje kancjonałów, gdańskie druki okolicznościowe, czasopisma staropolskie, gdańskie kalendarze.
Wiele starodruków wyróżnia się pięknymi zabytkowymi i artystycznymi oprawami, pochodzącymi z różnych epok: od gotyckich przez typowo renesansowe, mozaikowe, plakietowe, klejnotowe, koronkowe, barokowe, po klasycystyczne.  

Katalogi

 

  • Grafika i Malarstwo

Zbiory graficzne Biblioteki narastały na marginesie zasadniczych zasobów bibliotecznych i liczą prawie 8 tys. pozycji katalogowych, na które składają się luźne ryciny, albumy, rysunki i płyty graficzne. Do zbiorów graficznych przynależą także obiekty muzealne, głównie portrety olejne wybitnych uczonych gdańskich.
Kolekcja ma przede wszystkim wartość ikonograficzną i dokumentalną, zwłaszcza zespół rycin i rysunków gdańskich. Obok ogólnych widoków miasta, znanych od XVI do XIX wieku, są to ryciny ukazujące większe jego fragmenty oraz poszczególne budowle. Ważny zbiór stanowią sztychy o tematyce historycznej związane z Gdańskiem oraz portrety gdańskich osobistości od XVI do początku XX wieku. W większości wykonywane były one przez miejscowych bądź przybyłych do Gdańska rytowników.
Zespół związany tematycznie z Rzeczypospolitą i jej władcami stanowią ryciny o tematyce historycznej i autorstwa artystów tworzących w Polsce od XVII do XX wieku.
Dawna grafika obca to portrety osobistości historycznych, a ponadto widoki miast, sceny historyczne, druki ulotne i ilustracje o charakterze propagandowym i moralizatorskim. Najliczniej reprezentowana jest szkoła niemiecka oraz niderlandzka. Do najcenniejszych prac należą wzorniki dla złotników, snycerzy i architektów, a zwłaszcza wzornik Vredemana de Vries. Także w zbiorze starodruków znajdują się woluminy z rycinami o nieprzeciętnych walorach artystycznych i bogato ilustrowane księgi emblematyczne i zbiory symboli.
W zbiorach grafiki współczesnej gromadzonej po 1945 roku dominuje tematyka marynistyczna oraz ukazująca zniszczenia wojenne i odbudowę Gdańska. 

Katalogi

 

  • Kartografia

Zbiory kartograficzne PAN Biblioteki Gdańskiej liczą ponad 9000 pozycji inwentarzowych. Obejmują atlasy, mapy arkuszowe, plany oraz kilka globusów. Około 1/3 zbiorów pochodzi z przed 1800 roku. Najcenniejszy zbiór stanowią atlasy i dzieła kartograficzne szkoły flamandzko – niderlandzkiej, francuskiej i niemieckiej. Unikatowy w skali Polski jest zbiór atlasów morskich w tym atlas L. J. Waghenera z połowy XVI wieku, trzyczęściowy atlas Le Neptune Francois ou atlas nouveau des cartes marines… z 1693 oraz najstarszy atlas Morza Bałtyckiego z 1695 roku. Dopełnieniem atlasów i map żeglarskich są dzieła astronomiczne między innymi Harmonia macrocosmica seu Atlas universalis… z 1661 roku A. Cellariusa, oraz ówczesne podręczniki nawigacji jak Cosmographia P. Apiana z 1564 roku.
Ciekawą kolekcję stanowią atlasy A. Orteliusa, G. Mercatora, J. Hondiusa, Blaeua, Homanna oraz jedyny notowany w bibliotekach polskich dwutomowy atlas N. Sansona z 1696 roku.
Wielotomowa Topographia… M. Zeillera wychodząca od 1642 roku, której aż 23 voluminy znajdują się w zbiorach Biblioteki stanowi cenne uzupełnienie zbiorów kartograficznych XVII – wiecznych.
Wśród map Polski należy wymienić mapę N. J. Visschera, W. Grodeckiego i J. Speeda, ale również wielosekcyjną mapę J.Kantera, Atlas Królestwa Polskiego J. Colberga z 1827 roku, oraz mapy i atlasy F. Rodeckiego, A. Dufoura i F. Wrontowskiego i W. Chrzanowskiego.
Zbiory kartograficzne posiadają duży zbiór map Pomorza Zachodniego, Prus wschodnich i zachodnich oraz mapy Żuław .Wśród nich znajduje się mapa Pomorza Zachodniego E. Lubinusa z 1618 roku, mapa Prus K. Hennerbergera z 1629 roku oraz mapy Żuław z XVII i XVIII w.
Na uwagę zasługują plany i mapy Gdańska oraz jego okolic począwszy od XVII wieku . Autorami ich są między innymi Strakowscy, P. Willer, G. Bodenehr, J. Charpentier, J. Gellentin, J. Schmid, M. Block, E. Habermann i D. Buhse oraz plany w skali 1 : 2 500 i 1 : 1000 – Gelaendeplan.
Zbiory kartograficzne posiadają także luźne mapy topograficzne w skali 1 : 100 000 obejmujące Pomorze częściowo Warmię i Kresy są to mapy z drugiej połowy XIX – XX wieku. Mapy wydane przez WIG w okresie międzywojennym, które obejmują częściowo Pomorze i Polskę południową oraz niemieckie mapy topograficzne w skali 1 : 25 000 z XIX – XX wieku obejmujące Pomorze, częściowo Warmię i Mazury.
W zbiorach znajduje się wiele planów i widoków miast europejskich wśród których znajduje się atlas G. Brauna i F. Hogenberga z 1572 – 1618 roku, mapy Świata i Europy z XVII – XX w.
Zbiory są na bieżąco uzupełniane, głównie z uwzględnieniem tematyki Pomorza oraz Gdańska i jego okolic. 
 

Katalogi

 

  • Numizmaty

Zbiory numizmatyczne liczą obecnie ponad 3000 pozycji inwentarzowych, które dzielą się na 3 zasadnicze części. Pierwszą z nich tworzy kolekcja monet bitych w mennicy gdańskiej od połowy XV do końca XVIII wieku, uzupełniona walorami płatniczymi Wolnego Miasta Gdańska. Drugi zespół stanowią medale od XVII wieku do współczesności. Spośród zabytkowych medali upamiętniających ważne wydarzenia historyczne wyróżniają się dzieła znakomitych medalierów działających w Gdańsku w XVII wieku: Samuela Ammona, Sebastiana Dadlera oraz Höhnów ojca i syna. Ostatnią grupą jest zbiór banknotów polskich i obcych, m. in. z banknotami i bonami zastępczymi miast pomorskich z czasów I wojny światowej.

 

  • Ekslibrisy

Zbiory obejmują około 13 000 ekslibrisów oraz ponad 300 albumów ekslibrisów oraz literaturę przedmiotu. Najcenniejszy zespół zabytkowy tworzą ekslibrisy bibliofilów gdańskich i pomorskich z XV - XVIII w. Zapoczątkowują je iluminowane znaki herbowe rodzin Bażyńskich i Luzyańskich z XV w. znajdujące się w inkunabułach. Najstarszym znakiem biblioteki publicznej, a równocześnie najwcześniejszym zabytkiem tego typu w Polsce, jest miedziorytowy ekslibris Biblioteki Rady Miasta Gdańska z 1597 r. Współcześnie gromadzi się przede wszystkim ekslibrisy pochodzące z terenu Pomorza Gdańskiego i z krajów nadbałtyckich, tak ze względu na właścicieli jak i na twórców znaków. Pod względem tematycznym preferuje się ekslibrisy o charakterze marynistycznym oraz pisarzy, publicystów i bibliofilów związanych z Pomorzem. 
 

Katalogi

 

  • Fotografie

Zbiory fotograficzne liczące obecnie około 27 000 odbitek, 5500 negatywów i 1600 pocztówek w swym zasadniczym zrębie poświęcone są architekturze Gdańska przełomu XIX i XX wieku. Najstarsze ze zdjęć, znajdujących się w zbiorze, powstały około 1860 roku. Inne ważne zespoły tworzą fotografie dokumentujące działalność Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku, obronę Westerplatte i Poczty Polskiej we wrześniu 1939 roku, zniszczenia wojenne i odbudowę Gdańska oraz zdjęcia poświęcone współczesnemu Gdańskowi, istotnym wydarzeniom kulturalnym, społecznym i politycznym.

Katalogi

 

  • Muzykalia

Zbiory muzyczne znajdziemy zarówno w formie rękopiśmiennej, jak i drukowanej. Najstarsze zabytki muzyczne to sięgające XI wieku przykłady notacji neumatycznej oraz piętnastowieczne antyfonarze, używane do celów liturgicznych.
Pochodzące głównie z pierwszej połowy XVII wieku rękopiśmienne msze, motety z tekstem łacińskim i niemieckim, pieśni (opracowania chorału), magnifikaty, koncerty kościelne stanowią zapis repertuaru wykonywanego w gdańskich kościołach. Są to często kompozycje działających w nich kapelmistrzów, kantorów i organistów, takich jak: Phillipp Dulichius, Kaspar Förster ojciec, Johann B. Ch. Freisslich, Andreas Hakenberger, Daniel Jacobi, Henricus Lampadius, Johann Valentin Meder, Franziscus de Rivulo, Gregor Schnitzkius, Paul Siefert, Johannes Wanning, Georg Weber, Nikolaus Zangius.
Szerokie zainteresowania muzyczne mieszkańców dawnego Gdańska, jak i ożywione kontakty z kapelą królewską, zaowocowały licznymi przekazami utworów z różnych ośrodków muzycznych. Stąd obecność m. in. największej w polskich zbiorach kolekcji świeckich utworów Orlanda di Lasso, chansons francuskich z 2 połowy XVI wieku i kompozycji Georga Philippa Telemanna nie wymienianej w innych źródłach. Niezwykle cenny jest zbiór renesansowych madrygałów, wydanych przeważnie w Wenecji w latach 1572-1601. Niektóre dzieła najwybitniejszych przedstawicieli muzyki staropolskiej, jak Franciszka Liliusa, Marcina Mielczewskiego, Bartłomieja Pękiela czy Jacka Różyckiego, znane są jedynie z przekazów gdańskich.
Muzykę XVII i XVIII wieku uzupełniają świeckie utwory wokalne, tańce na lutnię oraz kompozycje na instrumenty klawiszowe, zaś wieku XIX twórczość pieśniarska i muzyka salonowa.


Katalogi

 

  • Teatralia

Pracownia Teatrologiczna powstała w 2005 roku. Gromadzi się w niej, opracowuje i udostępnia materiały z zakresu szeroko pojętej „sceny”, głównie Trójmiasta, a więc teatru, kina, opery, operetki, baletu, teatru tańca, musicalu, kabaretu. Zgromadzone obiekty dokumentują życie teatralne Gdańska od XVII wieku. Do grupy najcenniejszych zalicza się zespół afiszy teatralnych przedstawień wystawianych w Gdańsku w XIX wieku. Duża grupa materiałów obejmuje programy i afisze z teatru Iwo Galla w Gdyni, z Opery i Filharmonii Bałtyckiej, Teatru Wybrzeże oraz programy przedstawień amatorskich wystawianych w Gdańsku.
 

  • Dokumenty Życia Społecznego

Biblioteka Gdańska posiada w swoich zbiorach grupę materiałów określanych mianem dokumentów życia społecznego. Należą do nich: afisze, plakaty, ulotki, statuty, katalogi, prospekty, informatory, zaproszenia, programy.
W zbiorze DŻS-ów można wyodrębnić dwa zespoły. Pierwszy obejmuje dokumenty z XIX i pierwszej połowy XX wieku dotyczące działalności polskich organizacji politycznych i społecznych, szkolnictwa polskiego, wyborów do władz lokalnych w Wolnym Mieście Gdańsku oraz duży zbiór afiszy teatralnych z lat 1801-1944. Drugi zespół stanowią materiały wydane po 1945 roku, dokumentujące życie społeczne i polityczne na terenie Gdańska i Trójmiasta. W tej grupie znajdują się obwieszczenia władz miejskich, programy i afisze teatralne z lat 1945-1955, ulotki i afisze obrazujące działalność NSZZ "Solidarność" oraz gromadzone na bieżąco dokumenty dotyczące działalności różnych gdańskich i trójmiejskich instytucji.
W pracowni Dokumentów Życia Społecznego gromadzi się również nagrania audiowizualne dokumentujące działalność Biblioteki.
Zbiory DŻS-ów udostępnia się w Pracowni Teatrologicznej i Dokumentów Życia Społecznego.
 

Katalogi

 

  • Dokumenty Wtórne i Informatyczne

Pracownia Dokumentów Wtórnych i Informatycznych powstała w 1998 roku. Gromadzi się w niej, opracowuje i udostępnia dokumenty nieksiążkowe: mikrofilmy, skany CD, slajdy i mikrofisze. Archiwizacja zbiorów na nośnikach zastępczych, w tym przede wszystkim cyfrowych, ma na celu ochronę oryginałów najcenniejszych dokumentów, np. rękopisów, starodruków i czasopism z XIX wieku.
Obecnie posiadamy 11.033 mikrofilmów wykonanych z własnych zbiorów, a także pochodzących z kupna, darów i wymiany. Dokumenty wtórne udostępnia się w odpowiednich czytelniach.

 

  •  Druki XIX i I połowy XX wieku

Księgozbiór z okresu XIX i pierwszej połowy XX wieku liczy obecnie około 220 tys. woluminów. Zalicza się do niego zarówno druki zwarte, jak i czasopisma, których wówczas nie wyodrębniano z ogólnego zbioru. Cały zbiór został uporządkowany rzeczowo, czyli w układzie systematycznym wyznaczającym 23 działy oznaczone literami, które dalej dzieliły się na poddziały.
Opracowane przed wojną książkowe katalogi systematyczne, a także alfabetyczny kartkowy, zostały napisane ręcznie w języku niemieckim, często pismem gotyckim, zatem ich czytanie z biegiem lat sprawiało coraz większą trudność. W latach 80-tych XX wieku powołano Pracownię Dokumentacji Druków XIX i I połowy XX wieku w celu opracowania księgozbioru zgodnie z nowymi normami katalogowania.
Tworzony w Pracowni katalog kartkowy prowadzono w układzie systematycznym i alfabetycznym, a od roku 2009 kontynuowany jest w trybie on-line w systemie VTLS / Virtua.

 

  • Druki nowe

Księgozbiór gromadzony po 1945 roku ma charakter uniwersalny, są w nim reprezentowane podstawowe publikacje z wszystkich dziedzin wiedzy z przewagą piśmiennictwa z zakresu nauk humanistycznych i społecznych. Najliczniejszy dział to historia z naukami pomocniczymi, następnie prawo, filologie, w tym teksty literackie. Kolejne działy to filozofia, pedagogika, historia kultury, religioznawstwo, sztuka, bibliologia, nauki polityczne, geografia. Nauki matematyczno-przyrodnicze, a także techniczne i medyczne są obecne tylko w postaci dzieł podstawowych. Ze względu na położenie i historię Biblioteki, szczególny nacisk kładzie się na gromadzenie szeroko rozumianych gedanensiów oraz piśmiennictwa dotyczącego basenu Morza Bałtyckiego.
Biblioteka gromadzi książki i czasopisma krajowe i zagraniczne, w formie tradycyjnej i elektronicznej w oparciu o kupno, wymianę, dary.

© 2012 PAN Biblioteka Gdańska