Zbiory

Gedanensia


PAN Biblioteka Gdańska jest skarbnicą wiedzy o Gdańsku. Od założenia książnicy w roku 1596 gromadzi się w niej, obok wybitnych dzieł liczących się w nauce i kulturze Europy, różnorodne formy dokumentów dotyczących spraw gdańskich.
 

 

W Zbiorach Rękopisów obejmujących wszystkie dziedziny życia duchowego i materialnego, dużą grupę stanowią gedanensia. Są to kroniki, odpisy dokumentów królewskich i miejskich, wilkierze, ordynacje; są rękopisy dotyczące życia religijnego, oświaty i nauki w Gdańsku świadczące o udziale jego mieszkańców w życiu religijnym i naukowym Europy. Cenne zespoły stanowią katalogi gdańskich bibliotek kościelnych i prywatnych, które weszły do zbiorów tutejszej książnicy, ale także sztambuchy i diariusze podróży. W materiałach gromadzonych po wojnie znajdują się materiały dotyczące m. in. Wolnego Miasta Gdańska, obrony Westerplatte, powstania „Solidarności”. Są też spuścizny i archiwa uczonych, literatów i działaczy gdańskich, w tym kaszubskich. Zbiory rękopiśmienne opisywane są w katalogach drukowanych.

 

 
Wśród Druków XV-XVIII wieku jest pierwsza książka wytłoczona w Gdańsku w 1498 roku oraz liczne inkunabuły oprawione w warsztatach cenionych gdańskich introligatorów. Wartość historyczną, bibliograficzną i poznawczą przedstawiają dzieła wybitnych gdańskich uczonych, polityków i publicystów wychodzące w gdańskich oficynach oraz nakładem gdańskich wydawców. Wspomnieć należy druki związane z reformacją, zbiór gdańskich ordynacji, druków okolicznościowych i kalendarzy, czasopisma i druki ulotne, książki do nauki języka polskiego, programy szkolne i dysertacje. W zbiorach starodruków znajdują się całe kolekcje książek, a przynajmniej ich części wszystkich znakomitych gdańszczan. Do unikatowych starodruków należą m. in. kolorowane dzieła Jana Heweliusza oraz jedyny kolorowany egzemplarz historii Gdańska Reinholda Curickego, a także tzw. Biblia Gdańska. Starodruki znajdziemy w katalogu alfabetycznym i rzeczowym (sygnatury Od i Oe) oraz w kartotekach podręcznych.

 

 
Gedanensia w Zbiorach Graficznych to obok ogólnych widoków miasta także ryciny ukazujące budowle świeckie i sakralne, sztychy o tematyce historycznej i okolicznościowej, bogaty zespół portretów osobistości gdańskich, grafiki ukazujące zniszczenia II Wojny Światowej i odbudowę miasta oraz interesujący artystycznie zespół o tematyce marynistycznej, przede wszystkim gdańskich artystów. Do zbiorów graficznych przynależą także obiekty muzealne, głównie portrety olejne wybitnych uczonych gdańskich, m. in. jedyny oryginalny portret Jana Heweliusza. Najważniejszym źródłem informacji o zbiorach jest drukowany katalog F. Schwarza, Danzig im Bilde. Verzeichnis der in der Danziger Stadtbibliothek vorhandenen bildlichen Darstellungen, Danzig 1913.
 

 

W bogatych Zbiorach Kartograficznych na uwagę zasługują przede wszystkim plany Gdańska, Oliwy i Wrzeszcza od XVI wieku, plany innych dzielnic i przedmieść, plany fortyfikacji i wodociągów, plany przebudowy Gdańska wykonane na Politechnice Gdańskiej w latach 1940-42, plany i mapy Ujścia Wisły, mapy Wybrzeża Gdańskiego oraz topograficzne mapy Gdańska i okolic w skali 1:25 000. Podstawę do poszukiwań stanowi drukowany katalog Z. Szopowskiej, Plany Gdańska, Oliwy, Sopotu i Gdyni w zbiorach kartograficznych Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1958.

 

 
Obiekty w Zbiorach Fotograficznych pochodzą głównie z pracowni gdańskich fotografów i można je podzielić na kilka zespołów. Fotografie gromadzone do 1945 roku przedstawiają architekturę miasta, ale też portrety wybitnych gdańszczan z XIX i początku XX wieku. Zbiór ten uzupełniają pocztówki z lat 1890–1945. Inny zespół dokumentuje życie Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku, a więc działalność m. in. Macierzy Szkolnej, Związku Polaków w Gdańsku, harcerstwa, klubów sportowych oraz kopie zdjęć przedstawiające obronę Westerplatte i Poczty Polskiej. Tematem zdjęć gromadzonych po 1945 roku są zniszczenia wojenne i odbudowa miasta. Zdjęcia z lat 1950–1990 to głównie fotografie reportażowe. Szczególną wartość dokumentacyjną mają fotografie dotyczące Sierpnia 1980, jak również stanu wojennego.
 

 

Zabytkowy zespół Zbioru Ekslibrisów tworzą znaki bibliofilów gdańskich i pomorskich z XV – XVIII wieku oraz najwcześniejsze ekslibrisy Biblioteki Rady Miasta Gdańska. Najstarszy z nich jest pierwszym znanym znakiem własnościowym biblioteki publicznej w Polsce. Obecnie gromadzi się ekslibrisy z terenu Pomorza Gdańskiego, zarówno ze względu na ich właścicieli jak i twórców. Zbiór ten opracowano w katalogach drukowanych A. Kurkowej i H. Dzienis oraz katalogach kartkowych. Gedanensia w Zbiorach Numizmatycznych to kolekcja monet bitych w mennicy gdańskiej od połowy XV do końca XVIII wieku, uzupełniona walorami płatniczymi Wolnego Miasta Gdańska; medale począwszy od XVII wieku upamiętniające ważne wydarzenia historyczne i zasłużone osobistości; zbiór bonów zastępczych Gdańska z czasów I wojny światowej.
 

 

W zbiorze Dokumentów Życia Społecznego znajdziemy dokumentację z okresu XIX wieku, Wolnego Miasta Gdańska, aż po współczesność, związaną z działalnością naukową, kulturalną, polityczną i społeczną na terenie Gdańska i okolic w postaci afiszy, plakatów, ulotek, programów, sprawozdań, zaproszeń.
 

 

W Pracowni Teatrologicznej wyodrębniono zespół afiszy odzwierciedlający historię życia teatralnego w Gdańsku w latach 1774 – 1944,  dokumentujący występy trup wędrownych, ale także teatru Schuchów, teatrów występujących gościnnie, teatrów marionetek i innych. Jest też zbiór programów i repertuarów Teatru Wybrzeże.
 

 

Gdańskie Muzykalia stanowią odzwierciedlenie muzycznych potrzeb mieszkańców Gdańska. Znaczną ich część stanowią kompozycje wokalno – instrumentalne, służące muzycznej oprawie nabożeństw. Ich twórcy należą do kilku pokoleń kapelmistrzów, kantorów i organistów, działających w Gdańskich kościołach. Są to m. in. : Phillipp Dulichius, Kaspar Förster ojciec, Johann Balthazar Christian Freisslich, Andreas Hakenberger, Daniel Jacobi, Henricus Lampadius, Johann Valentin Meder, Franziscus de Rivulo, Gregor Schnitzkius, Paul Siefert, Johannes Wanning, Georg Weber, Nikolaus Zangius. Nurt świecki reprezentują licznie zachowane kancjonały oraz utwory okolicznościowe, pisane dla uświetnienia ważnych dla miasta wydarzeń i osób, np. pobytu królów polskich, elekcji Rady Miejskiej, czy nominacji profesorów Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego. Przykładem obecności muzyki w życiu codziennym Gdańszczan są okolicznościowe utwory weselne.
 

 

W zbiorze Druków XIX i I połowy XX wieku liczącym około 220 tys. woluminów zgromadzono liczne materiały biblioteczne dotyczące Gdańska. Zebrano w nim nie tylko książki, ale także materiały rękopiśmienne i maszynopisy, urzędowe druki władz miejskich, wycinki prasowe dotyczące spraw politycznych, społecznych, gospodarczych, naukowych i kulturalnych dziejów miasta Gdańska. Materiały te zgromadzono w poddziale oznaczonym sygnaturą literową Od.
 

 

Zbiór Druków Nowych gromadzonych po 1945 roku ma charakter uniwersalny, są w nim reprezentowane podstawowe publikacje z wszystkich dziedzin wiedzy z przewagą piśmiennictwa z zakresu nauk humanistycznych i społecznych. Ze względu na położenie i historię Biblioteki, szczególny nacisk kładzie się na gromadzenie szeroko rozumianych gedanensiów oraz piśmiennictwa dotyczącego basenu Morza Bałtyckiego.
 

 

Znaczną część rękopisów i większość starodruków w zbiorach PAN Biblioteki Gdańskiej chronią zabytkowe i artystyczne oprawy, wykonane z różnych gatunków skór, szlachetnych tkanin i srebra. Pochodzą one z różnych epok, a najstarsza z XIII wieku. Jest to średniowieczna oprawa płaszczowa z rzemiennymi klamrami.
 

 

Charakterystyczne dla XIII i XIV stulecia są oprawy romańskie wykonane z bydlęcej skóry, zdobione pojedynczymi tłokami, względnie okrągłymi guzami. Dostojnie prezentują się na półkach oprawy gotyckie z XV wieku, pochodzące z czterech różnych warsztatów gdańskich. Wykonane są ze skór cielęcych lub świńskich, zdobione tłokami o różnych wzorach i liniach, tłokami z rozetkami, wizerunkami gryfa, zwierzątek, z pięknymi okuciami, klamrami, kolcami, łańcuchami. Na ich podstawie mówi się o gotyku gdańskim w oprawach.
 

 

Książka renesansowa (XVI wiek) oprawna jest zwykle w skóry cielęce, zdobione tłokami, radełkami ornamentalnymi i figuralnymi, często z wyciskanymi superekslibrisami herbowymi. Najczęstsze są superekslibrisy miejskie, zawierające herb miasta Gdańska względnie dwa herby: Gdańska i Prus Królewskich. Barok reprezentują szlachetnie wyprawiane skóry cielęce lub kozłowe farbowane na kolor czerwony, bogato zdobione złoconymi wyciskami o motywach roślinnych i motywach wachlarza. Brzegi kart są puncowane i malowane kolorowymi farbami. W zbiorach znajdują się również oprawy srebrne, koronkowe, plakietowe, w stylu rokoko, jest oprawa arabska, szylkretowa i bezcenna oprawa mozaikowa wykonana z czterech rodzajów kolorowych skór.
 

 

Zbiór gedanensiów stanowi źródło wiedzy na temat Gdańska od czasów najdawniejszych po współczesność. Możemy w nim znaleźć informacje dotyczące m. in. takich dziedzin jak:

 

•Informacje ogólne ( bibliografie, kalendarze, przewodniki, informatory, księgi adresowe i telefoniczne).


•Położenie miasta (środowisko geograficzne i przyrodnicze, meteorologia, rozwój przestrzenny miasta, mapy, plany, albumy).


•Dzieje miasta (genealogia, heraldyka, archeologia, poszczególne okresy dziejów od najdawniejszych po współczesność).


•Prawo, ustrój, administracja (prawo morskie, zagadnienia prawno-ustrojowe, władza miasta, rozporządzenia administracyjne,, sądownictwo, porządek publiczny).


•Zagadnienia społeczno-polityczne i narodowe (demografia, sprawy narodowościowe, ruchy społeczno-polityczne, zagadnienia socjalne, stowarzyszenia, ubezpieczenia, opieka społeczna, zagadnienia socjologiczne, patologia społeczna).


•Sprawy wyznaniowe (poszczególne wyznania).


•Zagadnienia gospodarcze (gospodarka miejska, rzemiosło i cechy, przemysł, gospodarka morska i wodna, nieruchomości miejskie, klęski żywiołowe).


•Zagadnienia komunalne (komunikacja, wodociągi, służby grzewcze, straż pożarna, poczta, budownictwo). Lecznictwo, służba zdrowia, szpitale, apteki.


•Obronność, wojsko.


•Oświata, nauka, kultura (szkolnictwo podstawowe, średnie i wyższe, biblioteki, archiwum, muzea, towarzystwa i instytucje naukowe, sztuka).


•Architektura i budownictwo, zabytki (ochrona i konserwacja zabytków, odbudowa Gdańska, zabytki świeckie i sakralne, gmachy użyteczności publicznej).


•Sport i turystyka.


•Życie codzienne, obyczaje, uroczystości.


•Literatura, biografie.

 


Źródłem informacji są katalogi i kartoteki dla poszczególnych rodzajów zbiorów znajdujące się w Bibliotece.
 

 

 

© 2012 PAN Biblioteka Gdańska